U organizaciji Katedre za teoriju i historiju arhitekture i zaštitu graditeljskog naslijeđa Arhitektonskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu, u četvrtak, 21. maja 2026. godine, u sali Burence održano je predavanje pod nazivom „Održivost arhitektonskog, urbanog i prirodnog naslijeđa – historijske i savremene perspektive“.
Predavanje je održala dr Branka Dimitrijević, profesorica u penziji sa Strathclyde Univerziteta u Glasgowu (Velika Britanija), koja je diplomirala na Arhitektonskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu te je od 1981. do 1992. godine bila angažovana kao asistentica na Katedri za historiju arhitekture i revitalizaciju graditeljskog naslijeđa.
Program je bio podijeljen u dvije tematske cjeline koje su povezale historijske temelje održivog razvoja sa savremenim pristupima zaštiti i upravljanju graditeljskim i prirodnim naslijeđem.
U prvom predavanju, „Doprinos arhitekte Josipa Pospišila planiranju održive zaštite graditeljskog i prirodnog naslijeđa u Bosni i Hercegovini“, predstavljeni su rezultati istraživanja zasnovani na izvještajima koje je arhitekta Josip Pospišil početkom 20. stoljeća sačinio nakon prisustva stručnim skupovima i izložbama u Salzburgu, Dresdenu i Leipzigu. Kao građevinski savjetnik Zemaljske vlade u Sarajevu, Pospišil je pratio najnovije evropske tokove u oblasti urbanizma, arhitekture i zaštite naslijeđa te ih nastojao prenijeti u bosanskohercegovački kontekst.
Predavanje je ukazalo na činjenicu da su brojne ideje koje danas povezujemo sa konceptom održivog razvoja bile prisutne mnogo prije njegovog formalnog definisanja krajem 20. stoljeća. Pospišil je zagovarao planski razvoj gradova, unapređenje stambenih uslova stanovništva, očuvanje historijskih urbanih cjelina i zaštitu prirodnog okruženja od negativnih posljedica ubrzane industrijalizacije i razvoja saobraćaja. Njegovi prijedlozi predstavljaju vrijedan doprinos razumijevanju ranih korijena održivog razvoja u Bosni i Hercegovini i Evropi.
Poseban osvrt dat je na značaj arhivske građe pronađene u Arhivu Bosne i Hercegovine tokom istraživanja o arhitekti Karlu Paržiku, dugogodišnjem Pospišilovom savremeniku i saradniku. Analizom ovih izvora potvrđena je važnost Pospišilovih ideja za razvoj zaštite graditeljskog naslijeđa u austrougarskom periodu, uključujući i njihovu povezanost sa procesima valorizacije i revitalizacije Baščaršije.
Drugi dio programa, „Inovacije za održivu zaštitu i promociju graditeljskog naslijeđa“, pružio je pregled razvoja savremenih politika održivosti i njihovog uticaja na arhitekturu, urbanizam i zaštitu kulturne baštine. Predstavljeni su ključni međunarodni dokumenti i inicijative, od ranih istraživanja o uticaju ljudskih aktivnosti na prirodnu okolinu, preko Konferencije Ujedinjenih nacija o okolišu održane u Stockholmu 1972. godine, do Agende 2030 i Ciljeva održivog razvoja.
Posebna pažnja posvećena je razvoju evropskih politika u oblasti energetske efikasnosti zgrada, procjene uticaja projekata na okoliš i primjene principa cirkularne ekonomije. Razmatrani su novi pristupi projektovanju i upravljanju zgradama koji podrazumijevaju produženje životnog vijeka objekata, korištenje recikliranih materijala i smanjenje potrošnje energije tokom cijelog životnog ciklusa građevina.
U okviru predavanja predstavljeni su i inovativni građevinski materijali i tehnologije, uključujući pametne materijale koji mogu reagovati na promjene u okruženju i unaprijediti performanse objekata. Istovremeno je ukazano na ponovno otkrivanje tradicionalnih materijala poput zemlje i slame, koji zbog svojih ekoloških karakteristika i niske emisije ugljika ponovo zauzimaju značajno mjesto u savremenoj održivoj gradnji.
Završni dio predavanja bio je posvećen primjeni digitalnih tehnologija u zaštiti i promociji kulturnog naslijeđa. Istaknute su mogućnosti digitalnog dokumentovanja, upravljanja i prezentacije historijskih objekata i lokaliteta, kao i značaj novih tehnologija za unapređenje dostupnosti kulturne baštine široj javnosti.
Predavanje je pokazalo da održivost nije isključivo savremeni koncept, već rezultat dugog procesa razvoja ideja koje povezuju zaštitu prirodne okoline, očuvanje kulturnog naslijeđa i unapređenje kvaliteta života. Kroz spoj historijskih istraživanja i savremenih primjera, učesnici su imali priliku sagledati kontinuitet razvoja održivih principa u arhitekturi, urbanizmu i zaštiti naslijeđa te njihovu sve veću važnost u savremenoj profesionalnoj praksi.
Dr Branka Dimitrijević, Profesor (u penziji), Strathclyde Univerzitet, Glasgow, Velika Britanija
Branka Dimitrijević je diplomirala na Arhitektonskom fakultetu u Sarajevu, a magistrirala i doktorirala u Zagrebu, u vrijeme kada je bila asistentica na Katedri za historiju arhitekture i revitalizaciju graditeljskog naslijeđa Arhitektonskog fakulteta u Sarajevu. Od 1994. živjela je i radila u Glasgowu na Strathclyde i Glasgow Caledonian univerzitetima, fokusirajući se na održivu arhitekturu i urbanizam. Vodila je i učestvovala u međunarodnim projekatima koji su povezivali univerzitete, industriju i arhitektonsku praksu, nagrađenih priznanjem Škotskog foruma za održivi razvoj (2010). Bila je gostujući profesor u Italiji i sarađivala s univerzitetima širom Evrope. Penzionisana je 2022. kao profesorica arhitekture na Strathclyde Univerzitetu, ali nastavlja mentorski rad na Strathclyde univerzitetu i Arhitektonskom fakultetu u Sarajevu, saradnju sa univerzitetom u Edinburghu i evaluaciju prijedloga za istraživačke projekte u Velikoj Britaniji i EU.
